Iboji Vejigante àti Àwọn Àṣà Tí Ó Ṣe É

Iboju naa de wa ṣaaju ohunkohun. Ìwo ni àkọ́kọ́ — nígbà míràn, ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn, tí wọ́n ń yípo jáde láti inú ikarahun papier-mâché tí a fi àwọ̀ pupa, ofeefee, dudu, àti bulúu iná kún — lẹ́yìn náà ni ènìyàn tí ó wà nísàlẹ̀, tí ó ń gba inú ogunlọ́gọ̀ tí ó ń pín àti tí ó tún ń di ara wọn mọ́. Vejigante jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àmì tí a mọ̀ dáradára jùlọ nínú ìgbésí ayé àṣà Puerto Rico, àti lára àwọn tí a kò lóye dáradára. Láti pàdé rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwòrán nìkan, tí a bọ́ kúrò nínú àwọn ayẹyẹ àti àwọn àgbègbè tí ó ń gbé e ró, ni láti pàdánù púpọ̀ nínú ohun tí ó túmọ̀ sí.

Àṣà Méjì, Ìlú Méjì

Aṣa ibojì vejigante wà ni ọ̀nà méjì tí ó yàtọ̀, tí ó gbòòrò sí àwọn ìlú méjì tí ó ní ìtàn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ àti ìbáṣepọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹ̀yà Afíríkà àti Sípéènì tí ó ṣe àgbékalẹ̀ àṣà ilẹ̀ Púẹ́rtò Ríkò. Ponce, tí ó wà ní etíkun gúúsù erékùṣù náà, àti Loíza, ìlú etíkun kan ní àríwá ìlà-oòrùn San Juan, kọ̀ọ̀kan ti ṣe àgbéjáde ẹ̀dà àwòrán ti ara wọn, àti pé àwọn ìyàtọ̀ tí ó wà láàrin wọn kì í ṣe láìsí ìdí. Wọ́n ń fi ìyàtọ̀ gidi hàn nínú àwùjọ, ohun èlò, àti ìtumọ̀.

Ohun kikọ naa, ti a tun n pe ni vejigante, ti wa ni itan gbangba ti o n rin laarin awọn eniyan ti o n ṣe ayẹyẹ carnival ti o gbe vejiga kan — ẹgbin ẹran ti o ti fẹ́, tabi lẹ́yìn-ọ̀rọ̀, balloon kan — eyi ti o fi n lu awọn oluwo. Ọ̀rọ̀ naa funrararẹ wá lati inu ohun elo yii. Ẹni ti o wọ aṣọ naa jẹ eniyan ti o daamu nipa iṣeto, aṣiwère ti o gba aṣẹ ti iṣẹ rẹ jẹ lati ru ọkàn-ẹrun ti ilana ti o ni eto ti carnival, paapaa awọn ẹya ẹsin. Aṣẹ yẹn lati daamu, ati iboju ti o jẹ ki o ṣee ṣe nipa fifipamọ idanimọ, fun vejigante ni iṣẹ awujo ti o kọja ere idaraya.

Ponce: Carnival ati Ilu Kreoli

Ponce's Carnival, ti o n waye ni osu keji kookan ni awon ojo ti o wa saaju Ash Wednesday, n wa ipilẹ rẹ lati ibẹrẹ ọrundun 19th, itan-akọọlẹ rẹ sopọ pẹlu awon agbegbe Afro-Puerto Rican ati awon eniyan ti o ni ibatan pupọ ti ilu naa ti o gba awon opopo ni ijakadi, ati ni gbangba ni atako si awon ipo ẹya ti o ṣeto awujo Puerto Rican ti ijọba amunisin. Ibori naa gba fun idaduro igba diẹ ti awon ipo ẹya wọnyi, tabi o kere ju awon ami wọn ti o han. Leyin iwe-papier-mâché ati kikun, idanimọ awujo di eleegbogi.

Ibo Ponce jẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìkọ́ tí a ṣe láti inú bébà àti lẹ́rọ̀. Àwọn oníṣẹ́ ń kọ́ àwọn ibo náà ní àwọn ìpẹ̀lẹ́, wọ́n ń fi àwọn pápá bébà sí orí àwọn àpótí, wọ́n ń jẹ́ kí ìpẹ̀lẹ́ kọ̀ọ̀kan gbẹ́ kí wọ́n tó fi òmíràn kún un. Iṣẹ́ náà ń gba iṣẹ́ àṣekára àti ọ̀jágbá, ó ń béèrè ìmọ̀ tí a ti ń fi ranra wọ lọ́dọ̀ àwọn ìdílé àti ilé-iṣẹ́ láti ìran dé ìran. Àwọn ibo tí a ti parí ni a ń fi hàn nípasẹ̀ àwọn ìwo púpọ̀ — nígbà mìíràn tó ju méjìlélógún — àti nípasẹ̀ àwọn ojú rẹ̀ tí ó ní àwọ̀ púpọ̀ tí ń tàn. Àwọn ìdàpọ̀ àwọ̀ ń tẹ̀lé àwọn àṣà ìwàláàyè tí ó ti ń dàgbà fún ohun tí ó ju ọgọ́rùn-ún ọdún lọ, àwọn ìdílé àti ilé-iṣẹ́ kan pàtó ń ṣe àgbéjáde àwọn ọ̀nà ìṣe tí a lè dá mọ̀.

Ọ̀rọ̀ àríyá náà ṣe pàtàkì níhìn-ín. Àríyá Ponce ti jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ tí a tò lẹ́sẹẹsẹ tí ó sì ní ìrònú inú rẹ̀: ìrìn àjò ti ayaba àríyá, ìsìnkú ẹlẹ́yà ti sardine ní ọjọ́ ìkẹyìn, àwọn ìdíje láàárín àwọn tí ń ṣe ìbòjú. Ère vejigante ń rìn nínú ètò yìí nígbà tí ó tún ń dá a lẹ́nu, èyí sì ni kókó rẹ̀. Àṣà náà kì í ṣe àfihàn tí kò yípadà, bí kò ṣe ìwà ààyè tí ó ní àwọn ìforígbárí inú rẹ̀.

Loíza: Ikarahun Agbon ati Santiago

Loíza jẹ́ ibi tí ó yàtọ̀ sí: ìlú etíkun kan tí ó ní àwọn olùgbé Afro-Puerto Rican tí ó pọ̀ jùlọ lórí erékùṣù náà, àwùjọ kan tí o mú ìtẹ̀síwájú àṣà Áfíríkà dúró láti inú àkókò ìṣàkóso lọ́nà tí kò rọ̀rùn. Àjọyọ̀ Fiestas de Santiago Apóstol, tí a ń ṣe ní oṣù Keje lọ́lá fún Saint James, jẹ́ àsọyé tí ó yẹ kí a dúró láti ronú lórí. Ìsopọ̀ ìsìn tí ó wà nínú àjọyọ̀ náà — àwùjọ tí ó ní ipa Áfíríkà ti ń ṣe àjọyọ̀ fún ènìyàn míìmọ́ Spánì onígbàgbọ́ — ń fi àwọn ìbáṣepọ̀ onípele tí ó ń fi àmì sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbésí ayé ẹ̀sìn àti àṣà Caribbean hàn.

Bọọlu ara Loíza vejigante kii ṣe lati inu papier-mâché ṣugbọn lati inu ikarahun agbon ti o gbẹ. Iyatọ ohun elo jẹ pataki. Awọn ikarahun agbon fi awọn idiwọ ati awọn iṣeeṣe tiwọn han: oluṣe naa ṣiṣẹ pẹlu fọọmu ti a ti pinnu tẹlẹ ni apẹrẹ ipilẹ rẹ, fifin kuku ju kikọ lọ. Awọn iboju ti o jẹ abajade kere, ti o ni ihamọ diẹ sii, pẹlu iforukọsilẹ wiwo ti o yatọ si awọn ikole papier-mâché ti o tan kaakiri ti Ponce. Awọn iwo ti iboju agbon maa n kere ati kuru; ipa gbogbogbo jẹ timọtimọ diẹ sii, ti o ni ibatan taara si ohun elo ti o ti jade.

Castor Ayala, tí a mọ̀ sí Toro Bello ní gbogbo ibi, gbajúgbajà gẹ́gẹ́ bí oníṣẹ́ ìpàdé egungun-àgbọn ní Loíza ní ọ̀rúndún 20, iṣẹ́ rẹ̀ sì ṣèrànwọ́ láti fi àwọn ìlànà ẹwà tí àwọn tí ń ṣe iṣẹ́ náà lẹ́yìn rẹ̀ ti fi ara wọn wéwèé. Àwọn ẹbí rẹ̀ ni wọ́n ń pa ogún rẹ̀ mọ́, tí wọ́n ń bá a nìṣó láti ṣe àwọn ìpàdé ní Loíza.

Diaspora àti Ìbéèrè Ìtẹ̀síwájú

Ìjápọ̀ àwọn ènìyàn ní àárín ọ̀rúndún 20, pẹ̀lú àwọn ará Púẹ́rtò Ríkò tí wọ́n ń ṣí lọ sí New York lọ́pọ̀lọpọ̀, ní pàtàkì sí Bronx àti Brooklyn, dá àwọn ipò tuntun fún iṣẹ́ àṣà. Àwọn ayẹyẹ Ponce àti Loíza kò lè gbé gbogbo rẹ̀ kúrò, ṣùgbọ́n àwọn apákan wọn rin pẹ̀lú àwọn ènìyàn tí wọ́n gbé wọn. Àwọn àdúgbò ará Púẹ́rtò Ríkò ní New York ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn àṣà carnival àti ayẹyẹ tiwọn, díẹ̀ lára wọn kó àwọn àwòrán vejigante àti ṣíṣe ìbójú.

Èyí ni ibi tí àwọn ìbéèrè nípa gbígbé àti ìyípadà ti di pàtàkì púpọ̀. Aṣà tí a ń ṣe ní diaspora jẹ́ dandan aṣà tí a ń ṣe lábẹ́ àwọn ipò tí a yípadà. Àwọn ohun èlò lè yàtọ̀, àgbègbè lè túká dípò kí ó wà ní ìpìlẹ̀ àgbègbè, àti ìbátan sí ipò ìpilẹ̀ jẹ́ ti a làjà nípasẹ̀ ìjìnnà àti àkókò. Bóyá ìṣe diaspora jẹ́ ìtẹ̀síwájú, àṣàmubadọ̀gbà, tàbí ohun mìíràn pátápátá jẹ́ ìbéèrè tí àwọn àgbègbè ń dáhùn ní oríṣiríṣi, àti àwọn ìdáhùn sábà máa ń ní àríyànjiyàn.

Ní àkókò àwọn ọdún 1970, lákòókò tí ìgbòkègbodò ìmòye ti Carribean ń ṣe àtúnyẹ̀wò àti mọ̀ọ́kà àwọn gbòǹgbò Áfíríkà nínú àṣà àwọn erékùṣù, àwọn ọ̀mọ̀wé Puerto Rico àti àwọn onímọ̀-ẹ̀dá-ọ̀rọ̀-ìṣe-ìlú bẹ̀rẹ̀ sí fi agbára púpọ̀ sí i ṣe ìmúdúró ìmọ̀lára Àfíríkà nínú àṣà bíi ti vejigante. Títún yẹ̀wò yìí kì í ṣe ti ẹ̀kọ́-àgbà nìkan. Ó ní àwọn ìtumọ̀ tí ó wúlò fún bí àwọn àgbègbè ṣe lóye àwọn ìṣe tiwọn fúnrarawọn àti fún àwọn apá tí a tẹnu mọ́ nínú àwọn àṣà yìí nígbà ìtànjẹ àti ìṣeríṣe.

Orin ati Ilana Aṣa Gbooro

Bomba, aṣa atọwọdọwọ ilu ati ipe ti o ni awọn gbongbo taara ninu awọn iṣe orin ti awọn ọmọ Afirika ti o jẹ ẹrú ni iha iwọ-oorun ni Puerto Rico, jẹ ọna orin akọkọ ti o ni ibatan pẹlu aṣa Loíza. Ibasepo laarin bomba ati ajọdun vejigante kii ṣe itọsẹ lasan; orin naa ati alaboju jẹ apakan ti eka aṣa kanna, ti o jade lati itan agbegbe kanna.

Àwọn akọrin Puerto Rico ti ìgbàlódé ti ṣe àjọṣe pẹ̀lú ìtàn yìí ní ọ̀nà oríṣiríṣi. Iṣẹ́ ti Los Pleneros de la 21, ẹgbẹ́ kan tí ó wà ní New York tí wọ́n fi ara wọn sí ìtọ́jú àti ìrànlọ́wọ́ bombà àti plena, dúró fún àpẹrẹ kan: ìfarabale pẹ̀lú àwọn fọ́ọ̀mù wọn fúnra wọn, pẹ̀lú iṣẹ́ ẹ̀kọ́ tí a mọ̀ọ́mọ̀ ṣe láti rí i pé àwọn ìran tuntun gbà á. Àwọn iṣẹ́ bíi Calle 13, níbití Residente àti Visitante ti fi ọ̀pọ̀ ọdún sínú àwọn àṣà orin Puerto Rico àti àgbáyé Latin America jálẹ̀, ti fa àfiyèsí pàtàkì sí ìbéèrè ti gbòngbò àti àkókò, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ní àwọn ohun tí wọ́n ṣe pàtàkì jù àti àwọn olùgbọ́ tí ó yàtọ̀.

Aworan ati Awọn Ewu Rẹ̀

Ìforígbárí láàrin ìfarahàn àti pípàdánù jẹ́ òótọ́ ó sì ń lọ lọ́wọ́. Nígbà tí àṣà kan bá ń rìn kiri nípasẹ̀ àwọn ilé iṣẹ́ ìgbóhùnsáfẹ́lẹ̀, ó lè di wí pé a gbà á gẹ́gẹ́ bí ìran tí a yọ ìtumọ̀ kúrò — àwòrán ń lọ káàkiri láìsí àdììtọ̀, nígbà tí ìmọ̀ tí ń mú un ṣiṣẹ́ sì dúró sí ẹ̀yìn.

Iṣafihan Super Bowl 2020, nibiti Jennifer López ti farahan pẹlu ẹgbẹ awọn oṣere ti o wọ awọn iboju vejigante, mu aworan naa wa si awọn miliọnu eniyan. Oniijo ati oludari ijó Jill Renee Carrión, ti o ṣiṣẹ lori iṣelọpọ naa, sọ ni gbangba nipa igbiyanju lati rii daju pe awọn iboju naa jẹ ti awọn oniṣọnà Puerto Rican ati pe aṣoju naa da lori imọ gangan ti aṣa atọwọdọwọ. Boya awọn igbiyanju wọnyi ṣaṣeyọri, ati si iwọn wo ni agbegbe ikede gba laaye fun gbigbe ti o ni itumọ dipo iṣafihan lasan, jẹ ibeere laisi idahun mimọ. Akoko Carrión sopọ mọ ọna gigun ti awọn oṣere Puerto Rican, lati Rita Moreno si Bad Bunny, ti o ti lo awọn iru ẹrọ akọkọ lati tẹnumọ aisọye ati ijinle idanimọ aṣa Puerto Rican dipo ti gbigba laaye lati di mimu sinu ẹka Latin America tabi Hispaniki gbogbogbo.

Ibo naa farahan lori awọn ọja irin-ajo, ninu ipolongo, ninu aṣa: ami agbara iwoye ti aṣa ati idanimọ rẹ. Aworan naa rin irin-ajo ni irọrun nitori pe o ṣe pataki, ni kete ti a le ka bi "Puerto Rican" si awọn olugbo ti o le ma mọ nkankan nipa itan-akọọlẹ aṣa ti erekusu naa. Awọn agbegbe ti o ni ifẹ julọ si aṣa naa mọ ewu yii, wọn si n ṣakoso rẹ pẹlu awọn ọna oriṣiriṣi, diẹ ninu wọn gba ifihan, awọn miiran tẹnumọ aaye bi ipo fun aṣoju.

Ohun ti Iboju Ń Gbé

Iboju vejigante jẹ́ ìfihàn tó kún fún àwọ̀ àti àbùdá tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú àṣà tí ó ti lo ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún láti fi ń kópa nínú ìdíwọ̀n ara rẹ̀. Àwọn ẹ̀yà Afirika, Sípéènì, àti àwọn Táínò ìbílẹ̀ tí ó ń ṣe àṣà Puerto Rico kì í sábà wà ní ìwọ̀nba dídára, iboju náà kò sì ṣe bí ẹni pé ó rírẹ. Iṣẹ́ rẹ̀ nígbà gbogbo jẹ́ ìdàrúdàpọ̀, ìdààmú àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ tí a ti yàn, àti ṣíṣe àgbéwọlé ohun kan tí kò ní àkóso sínú àyè tí a ń ṣàkóso.

Iṣẹ́ yìí kò pàdánù. Ìbòjú náà ṣì ń gba àwọn èrò kọjá, ṣì ń dààmú, ṣì ń béèrè ohun kan lọ́wọ́ àwọn tó bá pàdé rẹ̀. Bóyá àwọn ènìyàn náà mọ ohun tí wọ́n ń pàdé jẹ́, ó da lórí ipò tí wọ́n ti pàdé rẹ̀ — àti bóyá àwọn tó ń gbé àṣà yìí lọ ti lè fi kọ́ wọn kì í ṣe àwòrán nìkan, ṣùgbọ́n ìmọ̀ tó mú kí àwòrán náà ní ìtumọ̀.

Àwọn fèrè ń yípo lọ sí ìta. Ẹgbẹ́ ọ̀pọ̀ ènìyàn pín. Ẹ̀dá-ìworan náà ń gba àyè kọjá.